Căn cứ nội dung bạn đọc Báo và Phát thanh, Truyền hình Bắc Ninh hỏi, Luật sư Hoàng Thị Ngọc Minh (Đoàn Luật sư Bắc Ninh), Công ty luật TNHH QR Law trả lời như sau:

Luật sư Hoàng Thị Ngọc Minh

Trong thời đại số hóa mạnh mẽ, mạng xã hội như Facebook, TikTok trở thành kênh bán hàng, livestream giới thiệu sản phẩm phổ biến, kể cả đồ ăn nhanh, đồ ăn chế biến sẵn. Mô hình kinh doanh này có ưu điểm là chi phí thấp, tiếp cận khách hàng nhanh, không cần mặt bằng cố định. Tuy nhiên, phần lớn hoạt động mang tính nhỏ lẻ, tự phát, không đăng ký kinh doanh đầy đủ, không có quy trình kiểm soát chất lượng chặt chẽ. Nhiều chủ cơ sở thiếu kiến thức pháp luật về an toàn thực phẩm (ATTP), dẫn đến việc chế biến tại nhà ở, khu dân cư không bảo đảm điều kiện vệ sinh; không kiểm soát được nguồn gốc nguyên liệu; bảo quản, vận chuyển thực phẩm không đúng quy định về nhiệt độ và thời gian. Đây là những yếu tố tiềm ẩn nguy cơ cao gây ngộ độc thực phẩm và ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng.

Theo quy định tại điểm d, đ khoản 1 Điều 12 Nghị định 15/2018/NĐ-CP, cơ sở kinh doanh thực phẩm nhỏ lẻ và kinh doanh thực phẩm bao gói sẵn không thuộc diện cấp Giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm. Tuy nhiên, quy định này chỉ miễn thủ tục cấp giấy chứng nhận, không miễn trừ nghĩa vụ tuân thủ các quy định về bảo đảm ATTP. Cá nhân kinh doanh trên nền tảng mạng xã hội vẫn phải chịu sự quản lý của cơ quan nhà nước có thẩm quyền, có thể bị kiểm tra, xử lý nếu phát hiện vi phạm.

Theo quy định của pháp luật về điều kiện bảo đảm an toàn đối với thực phẩm đã qua chế biến được quy định cụ thể tại Điều 12 Luật An toàn thực phẩm về Điều kiện bảo đảm an toàn đối với thực phẩm đã qua chế biến, như sau:

1. Tuân thủ các điều kiện quy định tại Điều 10 của Luật này. Theo đó, cơ sở phải bảo đảm điều kiện về địa điểm, trang thiết bị, dụng cụ chế biến; có biện pháp phòng chống côn trùng, động vật gây hại; người trực tiếp chế biến phải bảo đảm sức khỏe và có kiến thức về ATTP.

2. Nguyên liệu ban đầu tạo nên thực phẩm phải bảo đảm an toàn và giữ nguyên các thuộc tính vốn có của nó; các nguyên liệu tạo thành thực phẩm không được tương tác với nhau để tạo ra các sản phẩm gây hại đến sức khoẻ, tính mạng con người. Điều này đòi hỏi người kinh doanh phải có hóa đơn, chứng từ chứng minh nguồn gốc nguyên liệu; không sử dụng nguyên liệu hết hạn, không rõ xuất xứ; không sử dụng phụ gia ngoài danh mục cho phép hoặc vượt quá giới hạn cho phép.

3. Thực phẩm đã qua chế biến bao gói sẵn phải đăng ký bản công bố hợp quy với cơ quan nhà nước có thẩm quyền trước khi lưu thông trên thị trường. Đồng thời, phải thực hiện ghi nhãn hàng hóa đúng quy định, bao gồm tên sản phẩm, thành phần, ngày sản xuất, hạn sử dụng, hướng dẫn bảo quản, thông tin về tổ chức, cá nhân chịu trách nhiệm.

Như vậy, việc kinh doanh mang tính tự phát, hoạt động bán thực phẩm qua mạng xã hội vẫn phải tuân thủ pháp luật về ATTP theo quy định tại gồm:

- Điều kiện quy chuẩn kỹ thuật tương ứng, tuân thủ quy định về giới hạn vi sinh vật gây bệnh, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, dư lượng thuốc thú y, kim loại nặng, tác nhân gây ô nhiễm và các chất khác trong thực phẩm có thể gây hại đến sức khỏe, tính mạng con người. Việc không đáp ứng các chỉ tiêu này có thể bị phát hiện thông qua kiểm nghiệm mẫu thực phẩm khi có phản ánh, khiếu nại hoặc khi xảy ra ngộ độc.

- Điều kiện về nguyên liệu ban đầu tạo nên thực phẩm phải bảo đảm an toàn và giữ nguyên các thuộc tính vốn có của nó; các nguyên liệu tạo thành thực phẩm không được tương tác với nhau để tạo ra các sản phẩm gây hại đến sức khoẻ, tính mạng con người.

- Điều kiện đối với thực phẩm đã qua chế biến bao gói sẵn phải đăng ký bản công bố hợp quy với cơ quan nhà nước có thẩm quyền trước khi lưu thông trên thị trường. Ngoài ra, nếu quảng cáo sản phẩm trên mạng xã hội có nội dung sai sự thật, thổi phồng công dụng, gây hiểu lầm cho người tiêu dùng thì còn có thể bị xử phạt theo quy định về quảng cáo và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Trường hợp người kinh doanh không đáp ứng điều kiện nêu trên nếu gây mất an toàn thực phẩm (ATTP) thì sẽ bị xử lý dựa vào tính chất, mức độ vi phạm mà có hình thức xử lý vi phạm khác nhau, có thể bị xử phạt vi phạm hành chính hoặc nặng hơn là bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Nếu hành vi vi phạm mới dừng ở mức chưa gây hậu quả nghiêm trọng, cơ quan chức năng sẽ xử phạt hành chính; nhưng nếu gây thiệt hại thực tế cho sức khỏe, tính mạng nhiều người thì có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự theo quy định của Bộ luật Hình sự về tội vi phạm quy định về an toàn thực phẩm.

Theo Nghị định 115/2018/NĐ-CP (được sửa đổi bổ sung bởi Nghị định 124/2021/NĐ-CP) thì đối với mỗi hành vi vi phạm hành chính về an toàn thực phẩm, cá nhân, tổ chức vi phạm phải chịu hình thức xử phạt chính là phạt tiền. Mức phạt có thể lên tới hàng chục, thậm chí hàng trăm triệu đồng tùy hành vi và quy mô vi phạm. Tùy theo tính chất, mức độ vi phạm, cá nhân, tổ chức có hành vi vi phạm hành chính về an toàn thực phẩm còn có thể bị áp dụng một hoặc nhiều hình thức xử phạt bổ sung như:

- Tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm hành chính.

- Đình chỉ hoạt động sản xuất, kinh doanh có thời hạn; buộc tiêu hủy thực phẩm không bảo đảm an toàn; buộc thu hồi sản phẩm đã đưa ra thị trường.

- Ngoài hình thức xử phạt chính, hình thức xử phạt bổ sung, tổ chức, cá nhân vi phạm hành chính còn có thể bị áp dụng một hoặc nhiều biện pháp khắc phục hậu quả như buộc cải chính thông tin sai sự thật, buộc nộp lại số lợi bất hợp pháp có được do vi phạm, buộc chịu chi phí xử lý, khắc phục hậu quả.

Bên cạnh trách nhiệm hành chính hoặc hình sự, người kinh doanh còn phải bồi thường thiệt hại cho người tiêu dùng theo quy định của pháp luật dân sự nếu sản phẩm gây tổn hại đến sức khỏe, tài sản. Thiệt hại có thể bao gồm chi phí khám chữa bệnh, thu nhập bị mất, tổn thất tinh thần và các chi phí hợp lý khác.

Như vậy, hoạt động bán đồ ăn tự phát trên Facebook, TikTok dù thuận tiện và phổ biến nhưng không nằm ngoài sự điều chỉnh của pháp luật. Việc không thuộc diện cấp Giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện ATTP không đồng nghĩa với việc được phép kinh doanh tùy tiện, bỏ qua các tiêu chuẩn an toàn. Cá nhân, tổ chức kinh doanh thực phẩm trên môi trường mạng phải nhận thức đầy đủ trách nhiệm pháp lý của mình, bảo đảm nguồn gốc nguyên liệu, điều kiện chế biến, bảo quản và công bố sản phẩm theo quy định. Nếu vi phạm, tùy mức độ có thể bị xử phạt hành chính nặng, bị đình chỉ hoạt động, buộc bồi thường thiệt hại hoặc thậm chí bị truy cứu trách nhiệm hình sự. 

Do đó, việc tuân thủ nghiêm các quy định về an toàn thực phẩm không chỉ là nghĩa vụ pháp lý mà còn là yếu tố then chốt bảo vệ uy tín kinh doanh và quyền lợi người tiêu dùng.

Duy Phách