Căn cứ vào nội dung bạn đọc Báo và Phát thanh, Truyền hình Bắc Ninh hỏi: Luật sư Nguyễn Thị Phong Lan (Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội), Giám đốc Công ty Luật TNHH Intelico sẽ cung cấp cái nhìn tổng quan và căn cứ pháp lý giải quyết vấn đề này với nội dung sau:

Luật sư Nguyễn Thị Phong Lan

Trên thực tế, không ít trường hợp người sử dụng đất đã được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu tài sản gắn liền với đất (thường gọi là Sổ đỏ) và sử dụng ổn định trong nhiều năm, nhưng sau đó cơ quan có thẩm quyền xác định việc cấp Giấy chứng nhận không đúng quy định pháp luật và ban hành quyết định thu hồi. Việc Giấy chứng nhận bị thu hồi không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến quyền, lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất mà còn làm phát sinh nhiều thiệt hại về tài sản, chi phí đầu tư, giao dịch dân sự và cơ hội kinh doanh.

1. Căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường của Nhà nước

Căn cứ khoản 11 Điều 17 Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2017, Nhà nước có trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong các trường hợp: Giao đất, cho thuê đất, thu hồi đất, cho phép chuyển mục đích sử dụng đất trái pháp luật; bồi thường, hỗ trợ, giải phóng mặt bằng, tái định cư trái pháp luật; cấp hoặc thu hồi Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất trái pháp luật.

Để người bị thiệt hại có quyền thực hiện việc yêu cầu bồi thường, pháp luật quy định phải có văn bản của cơ quan nhà nước có thẩm quyền xác định hành vi của người thi hành công vụ là trái pháp luật. Căn cứ khoản 3 Điều 8 Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2017, văn bản làm căn cứ yêu cầu bồi thường bao gồm: Quyết định hủy, thu hồi, sửa đổi, bổ sung quyết định hành chính vì quyết định đó được ban hành trái pháp luật.

Theo các quy định trên, khi cơ quan chức năng ban hành quyết định thu hồi Sổ đỏ với lý do việc cấp Sổ đỏ trước đó là trái pháp luật, thì chính quyết định thu hồi này (hoặc kết luận thanh tra, kiểm tra kèm theo) được coi là văn bản làm căn cứ xác lập quyền yêu cầu bồi thường của người sử dụng đất.

Đồng thời, để Tòa án hoặc cơ quan có thẩm quyền có căn cứ chấp nhận việc bồi thường thiệt hại, vụ việc phải thỏa mãn các điều kiện tại Điều 7 Luật Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2017, bao gồm:

- Có một trong các căn cứ xác định hành vi trái pháp luật của người thi hành công vụ gây thiệt hại và yêu cầu bồi thường tương ứng quy định tại khoản 2 Điều 7 này;

- Có thiệt hại thực tế của người bị thiệt hại thuộc phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước theo quy định của Luật này;

- Có mối quan hệ nhân quả giữa thiệt hại thực tế và hành vi gây thiệt hại.

Như vậy, nếu việc thu hồi Giấy chứng nhận xuất phát từ lỗi của cơ quan nhà nước trong quá trình cấp Giấy chứng nhận và việc thu hồi gây ra thiệt hại thực tế cho người sử dụng đất thì người bị thiệt hại có quyền yêu cầu Nhà nước bồi thường theo quy định của pháp luật.

2. Thủ tục khởi kiện vụ án dân sự đòi bồi thường thiệt hại

Sau khi có văn bản xác định việc cấp Giấy chứng nhận là trái pháp luật, người bị thiệt hại có quyền yêu cầu cơ quan trực tiếp quản lý người thi hành công vụ giải quyết bồi thường theo trình tự quy định tại Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2017. Để đòi bồi thường, người dân có quyền khởi kiện một vụ án dân sự tại Tòa án nhân dân có thẩm quyền.

- Thời hiệu khởi kiện: Theo Điều 52 Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2017, thời hiệu khởi kiện là 03 năm kể từ ngày người yêu cầu bồi thường nhận được văn bản làm căn cứ yêu cầu bồi thường trong các trường hợp:

+ Người yêu cầu bồi thường chưa yêu cầu cơ quan trực tiếp quản lý người thi hành công vụ gây thiệt hại giải quyết bồi thường;

+ Người yêu cầu bồi thường đã rút yêu cầu bồi thường theo quy định của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.

- Nghĩa vụ chứng minh: Khi đã có văn bản xác định hành vi trái pháp luật của cơ quan nhà nước, người yêu cầu bồi thường cần chứng minh các thiệt hại thực tế phát sinh và mối quan hệ nhân quả giữa thiệt hại với hành vi trái pháp luật thông qua các tài liệu, chứng cứ hợp pháp như: hóa đơn, chứng từ, hợp đồng, hồ sơ giao dịch, chứng thư thẩm định giá và các tài liệu liên quan theo quy định tại điểm c khoản 2 Điều 13 Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2017 và Điều 91 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015.

Lưu ý: Trường hợp người bị thiệt hại có một phần lỗi trong việc gây ra thiệt hại thì Nhà nước chỉ bồi thường phần thiệt hại sau khi trừ đi phần thiệt hại tương ứng với phần lỗi của người bị thiệt hại (khoản 5 Điều 4 Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2017). 

Nếu việc cấp Giấy chứng nhận trái pháp luật một phần xuất phát từ việc người sử dụng đất kê khai không đầy đủ, cung cấp thông tin không chính xác hoặc có sai sót khác thì cơ quan có thẩm quyền sẽ xem xét xác định mức độ lỗi của các bên để quyết định phạm vi bồi thường. Trường hợp người sử dụng đất cố ý sử dụng giấy tờ giả, tài liệu giả hoặc có hành vi gian dối dẫn đến việc được cấp Giấy chứng nhận thì sẽ không thuộc trường hợp được Nhà nước bồi thường.

Tóm lại, khi cơ quan có thẩm quyền thu hồi Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất do xác định việc cấp Giấy chứng nhận trước đây là trái pháp luật, người bị thiệt hại có quyền yêu cầu Nhà nước bồi thường nếu việc cấp Giấy chứng nhận trái pháp luật xuất phát từ lỗi của cơ quan nhà nước và đáp ứng các điều kiện theo Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2017.

Để bảo vệ tốt nhất quyền và lợi ích hợp pháp của mình, người bị thiệt hại cần lưu giữ đầy đủ các tài liệu chứng minh thiệt hại thực tế, đồng thời chủ động thực hiện quyền khởi kiện trong thời hiệu luật định nhằm bảo đảm quyền lợi chính đáng của mình.

Duy Phách