Căn cứ trên yêu cầu Luật sư Nguyễn Thị Phong Lan ( Đoàn Luật sư Thành phố Hà Nội) Giàm đốc Công ty Luật TNHH Intelico Hà Nội có nội dung tư vấn với nội dung trên như sau:

Luật sư Nguyễn Thị Phong Lan

Luật sư Nguyễn Thị Phong Lan ( Đoàn Luật sư Thành phố Hà Nội) Giàm đốc Công ty Luật TNHH Intelico Hà Nội có nội dung tư vấn với nội dung trên như sau:

I. Căn cứ

- Pháp lệnh Thừa kế năm 1990;

- Bộ luật Dân sự năm 1995;

- Bộ luật Dân sự năm 2005;

- Bộ luật Dân sự năm 2015;

II. Ý kiến pháp lý

1. Về thời điểm phát sinh quyền thừa kế

Căn cứ Điều 611 Bộ luật Dân sự năm 2015, Thời điểm mở thừa kế là thời điểm người có tài sản chết. Trường hợp Tòa án tuyên bố một người là đã chết thì thời điểm mở thừa kế là ngày được Tòa án xác định ngày chết của người bị tuyên bố là đã chết (khoản 2 Điều 71 của Bộ luật Dân sự năm 2015).

 Địa điểm mở thừa kế là nơi cư trú cuối cùng của người để lại di sản; nếu không xác định được nơi cư trú cuối cùng thì địa điểm mở thừa kế là nơi có toàn bộ di sản hoặc nơi có phần lớn di sản.

Lưu ý: Điều 3 Pháp lệnh Thừa kế năm 1990, khoản 1 Điều 636 Bộ luật Dân sự năm 1995 và khoản 1 Điều 633 Bộ luật Dân sự năm 2005 đều quy định thời điểm mở thừa kế là thời điểm người có tài sản chết; trường hợp một người bị Tòa án tuyên bố là đã chết thì thời điểm mở thừa kế được xác định theo quy định tương ứng của pháp luật.

Điều 614 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định: “Kể từ thời điểm mở thừa kế, những người thừa kế có các quyền, nghĩa vụ tài sản do người chết để lại.”.

Như vậy, quyền và nghĩa vụ tài sản của người thừa kế phát sinh kể từ thời điểm mở thừa kế (thời điểm người có tài sản chết), không phụ thuộc vào thời điểm gia đình tổ chức họp để phân chia di sản. Trường hợp gia đình nhiều năm sau khi người để lại di sản chết mới tiến hành họp gia đình để phân chia di sản thì việc chưa thực hiện thủ tục phân chia không làm thay đổi thời điểm mở thừa kế và thời điểm phát sinh quyền thừa kế của những người được hưởng di sản.

Ví dụ: Ông A chết ngày 01/11/2026. Đây là thời điểm mở thừa kế đối với di sản của ông A. Tại thời điểm này, cần xác định các tài sản thuộc quyền sở hữu, quyền sử dụng của ông A; những người được hưởng thừa kế; di chúc (nếu có) và các nghĩa vụ tài sản do ông A để lại. Như vậy, quyền thừa kế của người thừa kế phát sinh từ thời điểm ông A chết, không phụ thuộc vào thời điểm gia đình ông A tổ chức họp, thỏa thuận phân chia di sản hoặc thực hiện thủ tục sang tên tài sản.

Trường hợp người để lại di sản đã chết nhiều năm, đến nay gia đình mới họp bàn việc phân chia nhưng phát sinh tranh chấp và có nhu cầu khởi kiện tại Tòa án, cần đặc biệt lưu ý quy định về thời hiệu để người thừa kế yêu cầu chia di sản là 30 năm đối với bất động sản, 10 năm đối với động sản, kể từ thời điểm mở thừa kế theo Điều 623 Bộ luật Dân sự năm 2015. Hết thời hạn này thì di sản thuộc về người thừa kế đang quản lý di sản đó.

Đồng thời, thời hiệu để người thừa kế yêu cầu xác nhận quyền thừa kế của mình hoặc bác bỏ quyền thừa kế của người khác là 10 năm, kể từ thời điểm mở thừa kế.

2. Cách xác định tài sản của cha hoặc mẹ để lại

Theo Điều 612 Bộ luật Dân sự năm 2015, Di sản bao gồm tài sản riêng của người chết, phần tài sản của người chết trong tài sản chung với người khác.

Do đó, nếu tài sản là tài sản chung của vợ chồng thì khi một người chết, chỉ phần tài sản thuộc quyền sở hữu, quyền sử dụng của người chết mới được xác định là di sản thừa kế; phần tài sản thuộc quyền sở hữu, quyền sử dụng của người còn sống vẫn thuộc về người đó. 

Tương tự, trường hợp người chết có tài sản chung với người khác (không phải vợ chồng) thì cũng phải xác định phần quyền sở hữu, quyền sử dụng của người chết trong khối tài sản chung để xác định di sản thừa kế.

Ví dụ: Vợ chồng ông A và bà B có quyền sử dụng một thửa đất là tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân. Ông A chết trước. Nếu xác định quyền sử dụng đất là tài sản chung của vợ chồng và mỗi người có một phần quyền ngang nhau thì phần quyền sử dụng đất thuộc ông A mới là di sản để chia thừa kế; phần còn lại vẫn thuộc quyền của bà B.

3. Về những người được hưởng thừa kế

Theo quy định tại 613 Bộ luật Dân sự năm 2015, Người thừa kế là cá nhân phải là người còn sống vào thời điểm mở thừa kế hoặc sinh ra và còn sống sau thời điểm mở thừa kế nhưng đã thành thai trước khi người để lại di sản chết. Trường hợp người thừa kế theo di chúc không là cá nhân thì phải tồn tại vào thời điểm mở thừa kế.

Điều 609 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định: “Cá nhân có quyền lập di chúc để định đoạt tài sản của mình; để lại tài sản của mình cho người thừa kế theo pháp luật; hưởng di sản theo di chúc hoặc theo pháp luật. Người thừa kế không là cá nhân có quyền hưởng di sản theo di chúc.”

Như vậy, việc xác định người được hưởng di sản được thực hiện theo một trong hai hình thức: thừa kế theo di chúc hoặc thừa kế theo pháp luật.

Điều 650 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định:

“Điều 650. Những trường hợp thừa kế theo pháp luật

1. Thừa kế theo pháp luật được áp dụng trong trường hợp sau đây:

a) Không có di chúc;

b) Di chúc không hợp pháp;

c) Những người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc; cơ quan, tổ chức được hưởng thừa kế theo di chúc không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế;

d) Những người được chỉ định làm người thừa kế theo di chúc mà không có quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản.”

Ngoài ra, pháp luật còn quy định về những người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung của di chúc tại Điều 644 và thừa kế thế vị tại Điều 652 Bộ luật Dân sự năm 2015. Đây cũng là những trường hợp cần xem xét khi xác định người được hưởng di sản.

Những người thừa kế theo pháp luật được xác định theo thứ tự các hàng thừa kế quy định tại Điều 651 Bộ luật Dân sự năm 2015. Những người ở hàng thừa kế sau chỉ được hưởng thừa kế, nếu không còn ai ở hàng thừa kế trước do đã chết, không có quyền hưởng di sản, bị truất quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản.

Ví dụ: Ông A mất ngày 01/11/2026 và không để lại di chúc. Khi đó, di sản của ông A được chia theo pháp luật cho những người thuộc hàng thừa kế thứ nhất, gồm: vợ, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của ông A. Trường hợp không còn ai ở hàng thừa kế thứ nhất nêu trên của ông A do đã chết, không có quyền hưởng di sản, bị truất quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản thì những người ở hàng thừa kế sau của ông A sẽ được hưởng thừa kế.

III. Đề xuất 

Qua nội dung  tư vấn của Luật sư, bạn đọc có liên quan đến vấn đề này cần nghiên cứu các nội dung tư vấn tại Mục II đối chiếu với hồ sơ, giấy tờ và tình hình thực tế của gia đình để xác định quyền thừa kế, di sản và những người thuộc hàng thừa kế đối với tài sản do cha mẹ để lại, làm cơ sở thực hiện các thủ tục theo quy định pháp luật.

Duy Phách