Tấm bảng đất sét nung khắc chữ hình nêm bằng tiếng Akkad (thế kỷ thứ 7, trước Công nguyên) mô tả trận đại hồng thủy trong sử thi Gilgamesh, đang lưu giữ tại Bảo tàng Anh Ảnh: Reuters

Hiện nay, người dân trên khắp hành tinh đang sử dụng khoảng 7.500 ngôn ngữ. Những cái tên quen thuộc nhất có thể kể đến tiếng Anh, Quan thoại, Hindi, Tây Ban Nha, Ả Rập hay tiếng Pháp. Con số 7.500 nghe có vẻ đồ sộ. Nhưng theo hãng tin Reuters, nếu lội ngược dòng lịch sử, đây lại là mức sụt giảm nghiêm trọng.

Trong một công trình vừa đăng tải trên tạp chí Science, các nhà khoa học kết hợp mô hình toán học với dữ liệu nhân chủng học, ngôn ngữ học và nhân khẩu học để phục dựng bức tranh ngôn ngữ từ 12.000 năm trước, thời điểm cuối Kỷ Băng hà. Kết quả cho thấy, từ thiên niên kỷ thứ nhất trước Công nguyên đến thiên niên kỷ thứ nhất sau Công nguyên, thế giới từng bùng nổ hàng chục nghìn ngôn ngữ khác nhau. Tại nhiều thời điểm, số lượng tiếng nói cùng tồn tại trên Trái đất ước tính dao động từ 30.000 đến hơn 75.000.

Chia sẻ với Reuters, ông Damian Blasi, nhà khoa học tại Viện Nghiên cứu và Học thuật Cao cấp Catalan (Tây Ban Nha), đồng tác giả nghiên cứu, nhận định: "Ít ai hình dung được rằng, chỉ vài nghìn năm trước, thế giới văn hóa của tổ tiên chúng ta đa dạng hơn ngày nay rất nhiều".

Khi ngôn ngữ nở rộ rồi lụi tàn

Khoảng 12.000 năm trước, khi con người còn sống rải rác thành các nhóm nhỏ săn bắn hái lượm, thế giới chỉ có khoảng 4.500 đến 6.200 ngôn ngữ. Sự chuyển biến xảy ra khi nghề nông ra đời. Việc định cư giúp dân số tăng nhanh, tạo điều kiện lý tưởng cho vô số ngôn ngữ địa phương xuất hiện. Hệ thống chữ viết cũng bắt đầu hình thành, sớm nhất là ở Mesopotamia với chữ hình nêm của tiếng Sumer, rồi sau đó lan sang Ai Cập, Trung Quốc và Trung Mỹ.

Tuy nhiên, "thời hoàng kim" này không kéo dài mãi. Sự bành trướng của các đế chế cổ đại và làn sóng thực dân châu Âu trong những thế kỷ gần đây đã đẩy hàng vạn tiếng nói vào con đường diệt vong. Giáo sư Claire Bowern, chuyên gia ngôn ngữ học tại Đại học Yale (Mỹ), người đứng đầu nghiên cứu, trả lời Reuters rằng nhiều ngôn ngữ mất đi vì người nói bị xóa sổ hoặc bị ép buộc phải chuyển sang dùng tiếng nói khác.

Bên cạnh đó, các chính sách "đồng hóa ngôn ngữ" cũng để lại vết thương sâu sắc. Lịch sử ghi nhận nước Anh từng chèn ép tiếng Ireland, Tây Ban Nha cấm ngôn ngữ bản địa ở châu Mỹ, Bồ Đào Nha cấm ở Brazil, Pháp bắt buộc dùng tiếng Pháp tại các thuộc địa châu Phi, còn Nhật Bản từng cấm tiếng Hàn. Dù vậy, vẫn có những ngoại lệ kiên cường: tiếng nói của người Inca, Maya hay Aztec vẫn sống sót qua những đợt chèn ép khốc liệt.

Một số ngôn ngữ khác không mất đi hoàn toàn mà biến đổi thành hình thái mới. Tiếng Latinh của Đế chế La Mã cổ đại là một ví dụ. Sau khi đế chế sụp đổ vào năm 476, nó đã phát triển thành tiếng Pháp, Ý, Tây Ban Nha ngày nay.

Theo các chuyên gia chia sẻ với Reuters, mất đi một ngôn ngữ không đơn thuần là mất đi vài từ ngữ, mà là mất đi cả một kho tàng tri thức, ký ức và tư duy của một cộng đồng. Dưới góc độ khoa học, ngôn ngữ chính là cánh cửa mở ra quá khứ, giúp giải mã con người cổ đại từng sống ở đâu, ăn gì và suy nghĩ ra sao.

Đáng lo ngại hơn, hiện có khoảng một nửa số ngôn ngữ còn lại trên thế giới đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng. Giáo sư Bowern cảnh báo rằng thực trạng hiện nay mất cân đối nghiêm trọng: khoảng 90% dân số thế giới chỉ tập trung sử dụng 10% số ngôn ngữ phổ biến. Điều này đồng nghĩa với việc vô số tiếng nói địa phương và ngôn ngữ ký hiệu đang thu hẹp lại với lượng người dùng ít ỏi, đứng trước nguy cơ biến mất vĩnh viễn trong tương lai không xa.

Theo Giàu Nguyễn/ Thanh Niên

https://thanhnien.vn/the-gioi-tung-co-hon-75000-ngon-ngu-vi-sao-nay-bien-mat-185260802155720738.htm