Cách xưng hô thiện cảm của người miền Tây

Về miền Tây, đặt chân ở một xóm nhỏ thân thương nào đó, hẳn bạn sẽ nghe tiếng gọi vừa thân thương vừa ấm áp: "Mấy ní ghé nhà tôi chơi!", "Gặp ní ở đây tôi mừng quá!", "Ní về khỏe nghen!"... Từ những cụ già đến các bạn trẻ Gen Z ngày nay, chữ "ní" cất lên hết sức tự nhiên. 

Đến một phiên chợ quê ở miền Tây, bạn sẽ dễ nghe cách xưng hô bằng "ní" thân thương của bà con. ẢNH: THANH DUY

Trong công trình Từ điển từ ngữ Nam Bộ (do Huỳnh Công Tín chủ biên), ní được giải thích ngắn gọn là: "Rất chí cốt, rất thân tình, gắn bó với nhau hết sức thân thiết". 

Nhiều ý kiến cho rằng chữ ní là "hàng ngoại", đã được biến tấu rồi trở thành một "đặc sản" của miền Tây. Nguyên nhân là tại vùng đất chín Rồng, người Việt và người Hoa có sự giao lưu văn hóa lâu đời. Cách phát âm của một bộ phận người Hoa có chữ "nị", nghĩa là bạn, anh, chị, cậu, mày. Trong đời sống cộng cư gần gũi, người miền Tây vốn hào sảng, phóng khoáng nên đã mượn chữ nị ấy để trò chuyện.

Chùa Ông (Quảng Triệu Hội Quán) - ngôi chùa do một nhóm người Hoa thành lập ở bến Ninh Kiều, phường Ninh Kiều, thành phố Cần Thơ. ẢNH: THANH DUY

Thế nhưng, người miền Tây vốn ưa những gì "ngọt như đường cát, mát như đường phèn". Bà con thấy giữ nguyên bản chữ nị nghe hơi cụt và cứng, phát âm thiếu đi nét tự nhiên. Thế là mọi người bèn "thêm mắm dặm muối", nhấn nhá âm vực cho tiếng gọi vút cao lên, biến "nị" thành "ní".

Âm điệu chữ ní nghe trìu mến, vừa vui tai vừa tình cảm, phù hợp với sự chất phác, thật thà của bà con miền sông nước. Thế là mọi người phát huy để tạo sự thiện cảm trong giao tiếp vì vốn dĩ "lời nói chẳng mất tiền mua, lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau". Tất nhiên, như đã nói, cách giải thích trên mang tính tham khảo bước đầu và cần sự nghiên cứu, bổ sung thêm.

Phong tục kết nối người lạ thành người thân

Nếu chữ ní dừng lại ở lời ăn tiếng nói thì đó chỉ là chuyện ngôn ngữ. Nhưng ở miền Tây, nó đã vươn lên thành một phong tục mang tính nhân văn sâu sắc hơn thế: kết ní.

Trong sách Phong tục miệt Nam sông Hậu, tác giả Trần Minh Thương cho rằng nguyên thủy của tập tục này xuất phát từ đời sống cộng cư và lao động giữa người Việt và người Khmer. Hai người bạn cùng làm ruộng rẫy, cùng tuổi tác và cảm thấy tính tình hòa hợp sẽ quyết định kết ní để coi nhau như anh em ruột thịt.

Thủ tục kết ní xưa kia mang màu sắc vô cùng linh thiêng. Hai người bạn hẹn nhau đến miễu Ông Tà (Neak Tà – thần bảo hộ phum sóc trong tín ngưỡng Khmer), đem theo con gà trống và chai rượu đế. Sau khi vái xin Neak Tà chứng giám, họ vặn cổ con gà, hòa rượu thề sống chết có nhau. Dần về sau, hai người Việt cùng tuổi, hợp tính cách cũng có thể kết ní. Tuy nhiên, nghi thức thề nguyện thường được diễn ra trước bàn thờ Bà Chúa Xứ.

Người Việt và người Khmer cùng nhau đua vỏ lãi trước chùa Cỏ Thum (xã Ninh Thạnh Lợi, tỉnh Cà Mau). ẢNH: THANH DUY

Từ khi lời thề cất lên, hai gia đình ní coi nhau như máu mủ ruột thịt, đồng cam cộng khổ. Con cái bên này gọi bên kia bằng cha mẹ (để phân biệt với bậc thân sinh thì có người kêu bằng cha ní, mẹ ní). Dòng họ, ông bà bên ní cũng được tôn kính như người thân trong nhà. Bất kể nhà nào có ốm đau, hữu sự, giỗ chạp hay lễ tết, bên kia đều xắn tay áo sang phụ giúp, chia sẻ buồn vui.

Ông Phan Văn Tửng (52 tuổi, ở xã Ninh Quới, tỉnh Cà Mau) kể lại rằng, trước đây cha ruột và cha vợ ông từng kết ní, coi nhau như tay mặt tay trái. Vì muốn duy trì mối quan hệ tốt đẹp, hai người cha đã tác hợp cho hai đứa con của mình (tức vợ chồng ông bây giờ) thành một đôi. Dù vậy, ở nhiều nơi khác lại có tục kiêng là ai đã kết ní với nhau thì sẽ không làm sui gia với nhau.

Đến thế hệ hiện tại, phong tục kết ní vẫn được duy trì nhưng có phần đại trà và phổ biến hơn. Một người có thể kết ní với nhiều người, tạo thành một mối quan hệ dây mơ rễ má rộng khắp. Người này có thêm ní, thì người từng kết nghĩa cũng gọi theo là ní mới được cho là đúng điệu.

Ông Phan Văn Tửng cho biết ngày nay phong tục kết ní vẫn còn phổ biến. ẢNH: THANH DUY

Giải thích về nét đẹp xưng hô này, ông Tửng chia sẻ: Người miền Tây "ruột để ngoài da", nghĩ sao nói vậy, hễ quý mến ai thì muốn mở lòng cho người ta biết rõ. Với người mình yêu quý, gọi bằng tên thì nghe xa cách, gọi bằng bạn bè thì khách sáo, gọi mày tao thì hơi suồng sã, mà xưng anh chị thì không phù hợp vai vế. 

Từ ní xuất hiện vừa đủ để diễn tả sự thân mật, gần gũi mà vẫn hết sức trân trọng. Nhờ đó, người chủ nhà cảm thấy tự nhiên, còn khách xóa bỏ rào cản e ngại, thoải mái tay bắt mặt mừng.

Ngày nay, thủ tục kết ní đơn giản, đôi khi chỉ diễn ra lúc "trà dư tửu hậu" chứ không cần đến miễu thiêng. Tính chất trang trọng, chọn lọc của việc kết ní không còn khắt khe như xưa. Thời gian làm vật đổi sao dời, phong tục thay đổi ít nhiều cũng là điều tất yếu. Nhưng suy cho cùng, dù điều gì có đổi thay thì tinh thần trọng nghĩa trọng tình, tấm lòng hiếu khách và thân thiện của người miền Tây vẫn còn nguyên đó.

Theo Thanh Duy/ Thanh niên

https://thanhnien.vn/ket-ni-la-gi-ma-nguoi-mien-tay-coi-nhau-nhu-ruot-thit-185260807092121421.htm