240
/
203336
Khi mọi thứ đều có thể được dạy, ai dạy con người biết sống?
khi-moi-thu-deu-co-the-duoc-day-ai-day-con-nguoi-biet-song
news

Khi mọi thứ đều có thể được dạy, ai dạy con người biết sống?

Thứ 3, 17/11/2026 | 10:21:17
32 lượt xem

Trí tuệ nhân tạo có thể trả lời gần như mọi câu hỏi, nhưng không thể sống thay, lựa chọn thay và chịu trách nhiệm thay con người. Ngày Nhà giáo Việt Nam năm nay vì thế gợi ra một câu hỏi lớn hơn lời tri ân: điều gì làm nên giá trị không thể thay thế của người thầy, và xã hội cần làm gì để giữ được giá trị ấy?

Mỗi dịp 20/11, chúng ta tri ân những người gieo mầm tri thức và nhân cách cho bao thế hệ. Nhưng năm nay, lời tri ân ấy vang lên trong một bối cảnh chưa từng có: một chatbot có thể giảng bài, chữa văn, giải toán suốt ngày đêm không mệt mỏi.

Tri thức giúp một người làm được nhiều việc hơn; lương tri mới quyết định người ấy làm việc gì. Khi mọi thứ đều có thể được dạy, sứ mệnh của người thầy không nhỏ đi – trái lại, nó dịch chuyển vào chiều sâu: dạy học trò biết nghĩ, biết chọn và biết sống có trách nhiệm.

I. Khi câu trả lời có sẵn, năng lực đặt câu hỏi trở nên quý hiếm

Kết quả PISA 2025 do OECD công bố tháng 9/2026 là một lời cảnh báo. Học sinh Việt Nam tiếp cận AI rất nhanh: khoảng 94% cho biết đã dùng chatbot AI để hỗ trợ học tập, 88% dùng để soạn bài tập – đều cao hơn trung bình OECD. Nhưng khoảng 30% chưa từng được hướng dẫn cách đánh giá độ chính xác của nội dung do AI tạo ra. Cũng trong kỳ khảo sát này, chỉ 41% học sinh đạt từ mức 2 trở lên về đọc hiểu – ngưỡng năng lực cơ bản theo thang PISA – trong khi trung bình OECD là 69%; ở Toán là 58% và Khoa học là 71%.


Thầy cô vẫn giữ một sứ mệnh không gì thay thế: dạy con người dùng tri thức bằng lương tri, tự do mà không tùy tiện, thành công mà không đánh mất sự tử tế. Ảnh minh họa

Đây là lần đầu Việt Nam làm PISA trên máy tính nên chưa thể so sánh với các kỳ trước, nhưng thông điệp cốt lõi thì rõ: tốc độ tiếp cận công cụ đang vượt xa năng lực thẩm định thông tin. Một học sinh chưa đọc hiểu vững một văn bản thì khó nhận ra một câu trả lời trôi chảy nhưng sai của máy. Khi ấy, AI không làm các em thông minh hơn, mà chỉ giúp các em sai nhanh hơn – và sai một cách tự tin hơn.

Đó là một quy luật mới của thời đại số: câu trả lời càng rẻ, câu hỏi đúng càng đắt. Chương trình giáo dục phổ thông 2018 đã hướng tới phát triển phẩm chất, năng lực; nhưng nếu kiểm tra, đánh giá vẫn chủ yếu đo khả năng ghi nhớ – thứ máy làm tốt hơn người – thì nhà trường đang huấn luyện học sinh cạnh tranh với AI ở đúng sân chơi mà con người chắc chắn thua.

II. Người thầy – Từ truyền thụ tri thức đến khai mở nhân cách

Người thầy không cần chạy đua với máy về tốc độ cung cấp thông tin. Giá trị của thầy nằm ở nơi máy không với tới: dạy học trò đặt câu hỏi trước khi tin, kiểm chứng trước khi kết luận, cân nhắc trước khi lựa chọn và nhận trách nhiệm sau khi hành động. Trong một không gian mạng mà thông tin sai lệch, xuyên tạc có thể lan nhanh hơn sự thật, đó còn là năng lực tự vệ của mỗi công dân trẻ – một phòng tuyến tư tưởng được xây từ bên trong mỗi con người.

Người thầy là hạt nhân, nhưng hạt nhân ấy chỉ phát huy hết sức mạnh khi có sự lãnh đạo nhất quán của Đảng, sự quản lý hiệu quả của Nhà nước và sự chung tay của toàn xã hội. Ảnh minh họaNgười thầy là hạt nhân, nhưng hạt nhân ấy chỉ phát huy hết sức mạnh khi có sự lãnh đạo nhất quán của Đảng, sự quản lý hiệu quả của Nhà nước và sự chung tay của toàn xã hội. Ảnh minh họa

Sâu xa hơn, người thầy dạy bằng chính con người mình. Một lời giảng giúp học trò hiểu một định lý; nhưng sự công tâm của thầy dạy các em về công bằng. Một lời nhắc giúp các em nhận ra lỗi sai; nhưng cách thầy cô lắng nghe, tôn trọng học trò để lại bài học về lòng nhân ái. Chatbot có thể mô phỏng sự ân cần, nhưng không thể làm gương.

Tri thức có thể sao chép, nhưng nhân cách thì phải vun trồng

Chủ tịch Hồ Chí Minh từng căn dặn: “Vì lợi ích mười năm thì phải trồng cây, vì lợi ích trăm năm thì phải trồng người”. Trồng người, theo tinh thần ấy, là gắn đức với tài, học với hành, thành công của mỗi cá nhân với trách nhiệm đối với cộng đồng. Trong thời đại AI, lời dạy ấy càng thêm thời sự: máy có thể giúp con người giỏi hơn, nhưng chỉ giáo dục mới giúp con người tốt hơn.

III. Nghịch lý của một nghề được xã hội trọng vọng

Việt Nam có một lợi thế hiếm có: theo khảo sát TALIS 2024 của OECD, hơn 92% giáo viên Việt Nam cho rằng nghề dạy học được xã hội coi trọng – tỷ lệ cao nhất trong các hệ thống tham gia, trong khi trung bình OECD chỉ là 22%. Đó là vốn văn hóa “tôn sư trọng đạo” quý giá.

Nhưng sự trọng vọng chưa tự chuyển hóa thành đủ người đứng lớp. Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo, tính đến tháng 6/2026, cả nước vẫn thiếu 104.516 giáo viên mầm non, phổ thông so với định mức, nhiều nhất ở cấp trung học cơ sở; những tỉnh miền núi như Điện Biên, Tuyên Quang thiếu trên 1.700 giáo viên mỗi tỉnh. Từ năm 2022 đến nay, cả nước tuyển được hơn 60.000 giáo viên nhưng chỉ đủ bù cho số nghỉ hưu, nghỉ việc. Thiếu nơi này, dôi dư cục bộ nơi khác – bài toán không chỉ là số lượng mà là sự cân đối.

Lớp đông hơn, giáo viên dạy kiêm nhiệm, thời gian dành cho từng học sinh bị thu hẹp – mà đó chính là thời gian quý nhất để dạy học trò biết nghĩ, biết sống. Và vì thiếu hụt tập trung ở vùng khó, nguy cơ là khoảng cách giữa thành thị và nông thôn, miền xuôi và miền núi không thu hẹp mà còn nới rộng trong kỷ nguyên AI. Để mọi trẻ em được học với một người thầy tận tâm vì thế là thước đo cốt lõi của công bằng xã hội trong giáo dục.

Điều thầy cô dạy trên lớp chỉ bền khi gia đình làm gương, xã hội thực hành – khi sự trung thực được tưởng thưởng và pháp luật được thực thi nghiêm minh. Ảnh minh họaĐiều thầy cô dạy trên lớp chỉ bền khi gia đình làm gương, xã hội thực hành – khi sự trung thực được tưởng thưởng và pháp luật được thực thi nghiêm minh. Ảnh minh họa

Ở đây xuất hiện một lựa chọn chính sách. Ngành giáo dục đang sửa đổi định mức lao động của giáo viên cho phù hợp với công nghệ số và AI; khảo sát cho thấy công cụ AI có thể giúp giáo viên giảm từ 30% đến 60% thời gian soạn bài. Câu hỏi là: thời gian AI giải phóng sẽ được dùng vào đâu? Nếu chỉ quy đổi thành cắt giảm biên chế, AI sẽ lấy đi đúng phần quý giá nhất của nhà trường. Nếu được trả lại cho học trò – cho đối thoại, kèm cặp, lắng nghe – AI sẽ trở thành đồng minh của người thầy.

IV. Tri ân bằng những điều kiện thực chất

Tôn vinh người thầy không thể dừng ở hoa và lời chúc. Nghị quyết 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo đặt yêu cầu nâng phụ cấp ưu đãi nghề cho giáo viên mầm non, phổ thông lên tối thiểu 70%; Luật Nhà giáo có hiệu lực từ ngày 1/1/2026 tạo cơ sở pháp lý xác lập vị thế, quyền và trách nhiệm của nhà giáo. Điều còn lại là biến chủ trương thành thay đổi cảm nhận được nơi bục giảng: tuyển đủ người, giảm hồ sơ sổ sách, trao thêm quyền chủ động chuyên môn, bảo vệ danh dự và sự an toàn của nhà giáo.

Tôn trọng người thầy cũng không có nghĩa là miễn trừ trách nhiệm. Không thể dạy học trò trung thực nếu bản thân thiếu trung thực; không thể dạy tư duy độc lập nếu chính mình ngại đổi mới. Quyền được tôn trọng phải đi cùng trách nhiệm giữ gìn phẩm giá nghề nghiệp – trong đó có trách nhiệm tự học để làm chủ AI, thay vì né tránh hay lệ thuộc vào nó.

Và cũng không thể khoán trắng việc hình thành nhân cách cho nhà trường. Điều thầy cô dạy trên lớp chỉ bền khi gia đình làm gương, xã hội thực hành – khi sự trung thực được tưởng thưởng và pháp luật được thực thi nghiêm minh. Người thầy là hạt nhân, nhưng hạt nhân ấy chỉ phát huy hết sức mạnh khi có sự lãnh đạo nhất quán của Đảng, sự quản lý hiệu quả của Nhà nước và sự chung tay của toàn xã hội.

Khi mọi thứ đều có thể được dạy, người thầy vẫn giữ một sứ mệnh không gì thay thế: dạy con người dùng tri thức bằng lương tri, tự do mà không tùy tiện, thành công mà không đánh mất sự tử tế. Một quốc gia có thể nhập công nghệ trong vài năm, nhưng nhân cách con người phải vun trồng qua nhiều thế hệ. Tri ân người thầy, vì thế, là tri ân bằng hành động – mỗi ngày, chứ không chỉ một ngày 20/11.

Trung tướng Trần Bá Thiều, nguyên Tổng cục trưởng Tổng cục Chính trị CAND

Theo Công an Nhân dân 

https://cand.vn/khi-moi-thu-deu-co-the-duoc-day-ai-day-con-nguoi-biet-song-post827912.html

  • Từ khóa

Nam bộ nắng nóng nhẹ, Bắc bộ oi nóng trước khi chuyển mưa

Theo ông Hoàng Phúc Lâm, Phó Giám đốc Trung tâm Dự báo khí tượng - thủy văn quốc gia, dự báo hôm nay 17-11 là ngày nắng ấm cuối cùng ở Bắc bộ trước khi...
09:59 - 17/11/2026
33 lượt xem

Lấp đầy khoảng trống giữa nhà trường và thị trường lao động

Khoảng cách giữa đào tạo và yêu cầu của thị trường lao động không chỉ nằm ở kiến thức, kỹ năng mà còn ở khả năng thích ứng của người học. Trước những thay...
08:33 - 17/11/2026
51 lượt xem

Quy định mới về số lượng người làm việc trong đơn vị sự nghiệp công lập

Nghị định mới quy định về quản lý, sử dụng số lượng người làm việc trong đơn vị sự nghiệp công lập đã được ban hành. Nghị định có hiệu lực từ ngày...
08:30 - 17/11/2026
47 lượt xem

El Nino rất mạnh, mùa đông ấm hơn, nắng nóng đến sớm từ đầu năm 2027

El Nino duy trì cường độ rất mạnh, khiến mùa đông 2026-2027 ấm hơn trung bình, số ngày rét đậm, rét hại giảm, nắng nóng đến sớm từ đầu năm 2027.
15:24 - 16/11/2026
98 lượt xem

Đừng xem bắt nạt học đường là chuyện trẻ con

Theo các chuyên gia Bệnh viện Bạch Mai, bạo lực học đường không chỉ gây tổn thương thể chất mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe tâm thần của trẻ...
14:21 - 16/11/2026
85 lượt xem
pixel