Được tôn vinh là nhà giáo tiêu biểu năm 2026, TS Ngô Thị Duyên, Trường Đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội, đã có 20 năm gắn bó với giảng dạy và nghiên cứu. Những công trình hỗ trợ người gặp khó khăn trong giao tiếp cũng là cách cô đưa các bài toán của cuộc sống đến gần hơn với sinh viên.
"Mẹ có thể dạy con học rồi". TS Ngô Thị Duyên vẫn nhớ câu nói của một người mẹ trẻ mắc bệnh xơ cứng teo cơ một bên (ALS) khi sử dụng hệ thống hỗ trợ giao tiếp do nhóm nghiên cứu cô tham gia phát triển. Người mẹ ấy gần như không thể nói, không thể vận động, nhưng đã có thể dùng ánh mắt lựa chọn các ký tự trên màn hình, ghép thành câu rồi chuyển thành tiếng nói.
![]()
Nhà giáo Ngô Thị Duyên cùng các cộng sự mở rộng nghiên cứu sang lĩnh vực hỗ trợ trẻ tự kỷ, trẻ gặp khó khăn đặc hiệu trong đọc viết, tính toán - Ảnh: NVCC
TS Ngô Thị Duyên và những nghiên cứu hỗ trợ người bệnh ALS, trẻ tự kỷ
Sinh ra trong gia đình có ông bà, bố mẹ và anh chị đều làm nghề giáo, Ngô Thị Duyên từng dự định nối nghiệp gia đình. Năm 2001, trúng tuyển cả Sư phạm Hóa và công nghệ thông tin, cô chọn học sư phạm nhưng chỉ sau hai tuần đã quyết định chuyển ngành. Sức hấp dẫn của công nghệ thông tin, khi Internet và viễn thông đang phát triển mạnh mẽ, khiến cô thay đổi lựa chọn. Khi ấy, Duyên chưa nghĩ mình sẽ trở thành giảng viên. Thế rồi sau khi tốt nghiệp, cô ở lại trường, tiếp tục học tập, nghiên cứu và gắn bó với giảng đường hơn 20 năm.
Trong quá trình công tác, cô tham gia nhóm nghiên cứu do PGS.TS Lê Thanh Hà chủ trì tại Phòng thí nghiệm Tương tác người - máy (HMI Lab). Từ chuyên môn về thị giác máy tính và tương tác người - máy, cô cùng các cộng sự phát triển hệ thống BLife, giúp người bệnh ALS và những người bị tổn thương nghiêm trọng chức năng vận động có thể giao tiếp bằng ánh mắt.
Thông qua hệ thống, người bệnh có thể lựa chọn ký tự, tạo lập câu, chuyển nội dung thành tiếng nói, sử dụng máy tính, truy cập Internet và liên lạc với người thân. Tuy nhiên, mỗi bệnh nhân có thể trạng, khả năng điều khiển mắt và nhu cầu khác nhau. Một giải pháp hoạt động tốt trong phòng thí nghiệm chưa chắc đã phù hợp với tất cả người sử dụng. Nhóm phải liên tục thử nghiệm, điều chỉnh để công nghệ thích ứng với con người, thay vì bắt người bệnh phải thích nghi với máy móc.
Nhóm nghiên cứu sau đó phát triển sáng kiến cộng đồng Mắt Nói, hỗ trợ người bệnh và gia đình tiếp cận các giải pháp giao tiếp. Cô Duyên cùng các cộng sự cũng mở rộng nghiên cứu sang lĩnh vực hỗ trợ trẻ tự kỷ, trẻ gặp khó khăn đặc hiệu trong đọc viết, tính toán. Nhóm đang tìm hiểu khả năng ứng dụng AI, phân tích chuyển động mắt và hành vi tương tác nhằm cung cấp thêm thông tin khách quan cho chuyên gia, giáo viên trong quá trình đánh giá và hỗ trợ trẻ.
Đến nay, TS Ngô Thị Duyên là đồng tác giả của 7 bằng độc quyền sáng chế, trong đó có 2 bằng được cấp tại Hoa Kỳ. Năm 2025, cô nhận Giải thưởng Phụ nữ Việt Nam năm 2025; những đóng góp của nhóm nghiên cứu cô tham gia cũng được ghi nhận bằng Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ.
7 bằng sáng chế này, theo cô Duyên, đều là kết quả nghiên cứu chung của nhóm. Bản thân cô tham gia với vai trò đồng tác giả. Đằng sau mỗi công trình là không ít lần thử nghiệm, điều chỉnh, có những giai đoạn phải dành cả buổi tối và ngày nghỉ cho công việc mà kết quả vẫn chưa như mong đợi. Nhưng khi sản phẩm thực sự giúp ích cho người sử dụng, cô và các cộng sự lại có thêm động lực để tiếp tục nghiên cứu.
![]()
Cô Ngô Thị Duyên nhận Giải thưởng Phụ nữ Việt Nam 2025 - Ảnh: NVCC
Đổi mới cách dạy, đánh giá sinh viên trong thời đại AI
Trên giảng đường, TS Ngô Thị Duyên luôn muốn sinh viên sớm được tiếp xúc với những bài toán thực tế. Trong các học phần – cô giảng dạy, cô khuyến khích các em giải quyết các bạn toán, tìm hiểu nhu cầu của người sử dụng, tự đề xuất giải pháp, thử nghiệm và đánh giá kết quả. Một số dự án còn tạo điều kiện để sinh viên đến các cơ sở thực tế, tiếp cận trực tiếp người dùng.
Sự phát triển nhanh chóng của AI cũng đặt ra yêu cầu thay đổi cách dạy và đánh giá sinh viên. Khi trí tuệ nhân tạo có thể viết mã, hỗ trợ làm báo cáo hay đề xuất phương án thiết kế, việc chỉ nhìn vào sản phẩm cuối cùng không còn đủ để đánh giá năng lực thực chất của người học.
Năm 2025, Trường Đại học Công nghệ tiến hành điều chỉnh lớn về đề cương các học phần để đáp ứng yêu cầu mới. Với những môn mình phụ trách, cô Duyên tăng cường bài tập dự án thực tế, chuyển sang thi vấn đáp để sinh viên phải giải thích được cách làm và hiểu rõ sản phẩm của mình. Tại HMI Lab, nhóm còn phát triển ứng dụng ghi nhận quá trình thực hiện bài tập nhóm, giúp giảng viên đánh giá mức độ tham gia và đóng góp của từng người.
"Các bạn phải học thật, các bạn phải thi thật, các bạn phải làm thật", cô Duyên nói. Theo cô, không nên ngăn sinh viên sử dụng AI, mà phải giúp các em biết tận dụng công cụ này, đồng thời có khả năng tư duy độc lập, kiểm chứng và giải quyết vấn đề.
![]()
TS Ngô Thị Duyên luôn muốn sinh viên sớm được tiếp xúc với những bài toán thực tế - Ảnh: NVCC
Trong hướng dẫn nghiên cứu, cô khuyến khích sinh viên tham gia các đề tài từ sớm. Có những bạn năm thứ nhất, thứ hai còn bỡ ngỡ, chưa biết cách đọc một bài báo khoa học, nhưng đến năm thứ ba, thứ tư đã có công bố quốc tế. Một số sinh viên trong nhóm có bài đăng trên các tạp chí thuộc nhóm Q1, Q2 ngay khi còn học đại học.
Ngoài giảng dạy và nghiên cứu, cô Duyên còn dành thời gian cho công tác chủ nhiệm lớp. Khi phát hiện sinh viên sa sút kết quả học tập, gặp khó khăn tâm lý hoặc quá mải mê với trò chơi điện tử, cô chủ động gặp gỡ, tìm hiểu nguyên nhân. Với những bạn yêu thích game, cô gợi mở khả năng phát triển sở thích ấy thành một hướng nghề nghiệp trong lĩnh vực công nghệ.
Sau hai thập kỷ gắn bó với trường, một trong những niềm vui lớn nhất của cô là được chứng kiến sự trưởng thành của học trò. Nhiều sinh viên từng tham gia nghiên cứu tại phòng thí nghiệm nay đã tốt nghiệp, có công việc tốt. Mỗi dịp 20/11, hoặc khi có dịp trở về từ nước ngoài, các em lại ghé thăm trường, gặp thầy cô, chia sẻ kinh nghiệm với những khóa sau. "Các bạn khóa trước lại truyền cảm hứng cho các bạn khóa sau. Nó là một vòng lặp như thế", cô Duyên chia sẻ.
Theo Thu Trang/ Báo Chính phủ
https://baochinhphu.vn/nha-giao-ngo-thi-duyen-dua-cong-nghe-den-gan-nguoi-yeu-the-102261116110006162.htm