Việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, đặc biệt là các nhóm thuốc diệt nấm, vốn là một phần không thể thiếu trong canh tác lúa gạo, cây ăn trái và rau màu - Ảnh: AI

Công trình do giáo sư Michael Skinner (Đại học Bang Washington, Mỹ) dẫn đầu được xem là nghiên cứu dài nhất từ trước đến nay về di truyền biểu sinh (epigenetics). Kết quả cho thấy một sinh vật có thể mang bệnh không phải vì ADN bị đột biến, mà vì tổ tiên của chúng từng phơi nhiễm hóa chất độc hại.

Di truyền biểu sinh: "Dấu ấn hóa học" có thể ám 20 thế hệ

Khác với quan niệm truyền thống rằng chỉ thay đổi trong cấu trúc ADN mới có thể di truyền, di truyền biểu sinh chứng minh môi trường cũng có thể để lại "dấu ấn hóa học" lên ADN mà không làm thay đổi trình tự gene. Những dấu ấn này ảnh hưởng đến việc gene nào được bật hoặc tắt, và đặc biệt có thể truyền qua tế bào sinh sản từ đời này sang đời khác.

Trong thí nghiệm bắt đầu từ năm 2017, nhóm nghiên cứu cho thế hệ chuột đầu tiên tiếp xúc với Vinclozolin - một loại thuốc diệt nấm từng được sử dụng rộng rãi trong nông nghiệp. Sau đó, họ theo dõi liên tục 23 thế hệ chuột, tương đương khoảng 500 năm nếu quy đổi theo tuổi thọ con người.

Kết quả khiến giới khoa học sửng sốt. Ở thế hệ thứ 20, dù chưa từng tiếp xúc trực tiếp với hóa chất, chuột vẫn chịu hậu quả nặng nề. Tỉ lệ tử vong khi sinh tăng vọt, với 20-70% chuột mẹ chết trong quá trình chuyển dạ hoặc con chết lưu trong tử cung.

Đáng chú ý, nếu tổ tiên bên dòng cha từng phơi nhiễm độc chất, 100% chuột cái ở thế hệ thứ 20 đều xuất hiện bất thường buồng trứng. Bên cạnh đó là sự gia tăng hàng loạt bệnh mạn tính như béo phì, suy thận, rối loạn tinh hoàn và tuyến tiền liệt. Các vấn đề sức khỏe không những không giảm dần mà còn có xu hướng tích tụ nghiêm trọng hơn theo thời gian.

Nguy cơ âm thầm từ hóa chất nông nghiệp

Các nhà khoa học xác định sự rối loạn quá trình "methyl hóa" - tức bổ sung nhóm methyl vào ADN, chính là cơ chế trung tâm. Khi quá trình này bị phá vỡ, sự phát triển bình thường của các cơ quan cũng bị ảnh hưởng. Điều đáng lo là những thay đổi này có thể âm thầm tồn tại qua nhiều thế hệ trước khi biểu hiện thành bệnh lý rõ rệt.

Dù Vinclozolin đã bị cấm hoặc hạn chế tại nhiều quốc gia, nghiên cứu này được xem như hồi chuông cảnh báo về hàng nghìn hóa chất khác vẫn đang được sử dụng và thải ra môi trường mỗi ngày.

Ở người, bằng chứng về di truyền biểu sinh từng được ghi nhận qua các nghiên cứu về nạn đói: con cháu của những người từng trải qua thiếu đói có nguy cơ cao mắc bệnh tim mạch và tiểu đường. Tuy nhiên, việc liệu tác động có thể kéo dài hàng trăm năm như ở chuột hay không vẫn cần thêm thời gian xác minh.

Tại Việt Nam, một quốc gia nông nghiệp nhiệt đới với cường độ sử dụng thuốc bảo vệ thực vật cao, cảnh báo này càng đáng suy ngẫm. Dù hoạt chất Vinclozolin đã bị siết chặt quản lý, nhiều loại thuốc diệt nấm khác có nguy cơ rối loạn nội tiết vẫn được dùng phổ biến. 

Thói quen lạm dụng hóa chất, bỏ qua thời gian cách ly hoặc sử dụng các loại thuốc không rõ nguồn gốc đã và đang tạo ra những rủi ro tích tụ âm thầm. Sự gia tăng của các căn bệnh nan y, tình trạng vô sinh và các biến chứng thai sản ở người trẻ trong những năm gần đây có thể là một dấu hiệu cảnh báo sớm. 

Chúng ta không chỉ đang đối mặt với ô nhiễm môi trường hiện tại, mà có thể đang vô tình đặt một "bản án sức khỏe" lên vai các thế hệ người Việt của hàng trăm năm sau.

Theo Minh Hải/ Tuổi trẻ

https://tuoitre.vn/nghien-cuu-chan-dong-thuoc-diet-nam-co-the-tan-pha-suc-khoe-20-the-he-20260304091224667.htm