Rằm tháng 7 cũng như nhiều dịp lễ quan trọng trong năm là lúc con cháu trong dòng họ cùng trở về nhà thờ họ, chuẩn bị mâm cúng dâng lên tổ tiên. Trước ngày làm lễ, mỗi người một việc: những người con dâu tập trung dọn dẹp, rửa chén bát, chuẩn bị đồ dùng; đàn ông sắp xếp bàn ghế, lễ vật. Nhà thờ họ ngày thường yên ắng vì thế cũng trở nên rộn ràng khi con cháu cùng tề tựu.

Thành tâm cúng lễ

Bà Nguyễn Thị Cúc (60 tuổi, ở xã Thiên Cầm, Hà Tĩnh) là con dâu của dòng họ Dương Huy. Trước ngày diễn ra lễ cúng tại nhà thờ dòng họ, bà cùng những người khác tranh thủ thời gian đến nhà tộc trưởng dọn dẹp, chuẩn bị các công việc cần thiết để buổi lễ diễn ra chu đáo. Với bà, đây là việc chung của dòng họ nên dù bận công việc đồng áng hay việc gia đình, bà vẫn sắp xếp thời gian tham gia, không cần chờ tộc trưởng kêu gọi hay nhắc nhở.

Các mâm cúng rằm tháng giêng ở nhà thờ dòng họ tại vùng quê Hà Tĩnh. ẢNH: NVCC

Vợ chồng bà có 3 con trai và 1 con gái. Hằng năm, khoản kinh phí đóng góp để lo việc hương khói, cúng kiếng tại nhà thờ dòng họ được tính theo số "đinh", tức các con trai trong gia đình. Vì vậy, gia đình bà đóng 4 phần, mỗi phần từ 150.000 - 200.000 đồng, góp vào quỹ chung của dòng họ để có kinh phí tổ chức các nghi lễ và duy trì việc hương khói. Số tiền đóng góp không phân biệt con trai làm việc tại địa phương hay sinh sống xa nhà.

"Tôi về làm dâu đã gần 40 năm và năm nào cũng đóng góp đầy đủ kinh phí cho nhà thờ dòng họ. Ở quê ngoại, tôi là con gái đã xuất giá nên mỗi khi có dịp mới về thắp hương hoặc đóng góp tùy tâm. Các anh em trai trong gia đình cũng đóng góp cho nhà thờ như vậy. Tuy nhiên, mức đóng góp có thể khác nhau tùy từng dòng họ", bà Cúc chia sẻ.

Con cháu về nhà thờ dòng họ thắp hương, cúng lễ. ẢNH: NVCC

Ông Dương Huy Hiếu (54 tuổi, ở xã Thiên Cầm, Hà Tĩnh) cho biết, dù không phải con trai trưởng trong gia đình nhưng ông được giao làm tộc trưởng dòng họ do người anh trai hiện không còn sinh sống và làm việc tại quê nhà. Trong xóm có nhiều dòng họ cùng sinh sống nên mỗi khi có việc chung, ông thường đến từng nhà thông báo thời gian họp để mọi người cùng bàn bạc, thống nhất những vấn đề quan trọng thay vì thông báo chung trên loa.

Lễ vật được chuẩn bị đầy đủ, trang nghiêm. ẢNH: NVCC

Theo ông Hiếu, bên cạnh khoản kinh phí các gia đình đóng góp theo số "đinh", vào những dịp cúng lễ quan trọng, con cháu trong họ làm ăn khấm khá cũng có thể tự nguyện đứng ra hỗ trợ kinh phí để mua thực phẩm dâng cúng tổ tiên. Sau khi hoàn tất nghi lễ, các gia đình cùng quây quần ăn uống. Những người đi làm ăn xa, sinh sống ở nhiều nơi cũng tranh thủ trở về quê nếu có điều kiện. Vì vậy, bữa cơm sau lễ cúng không chỉ mang ý nghĩa dâng lên tổ tiên mà còn là dịp để con cháu trong dòng họ gặp gỡ, hỏi thăm nhau sau những ngày bận rộn.

Nghi lễ trang nghiêm

Vào những ngày lễ cúng, đàn ông lớn tuổi trong dòng họ thường mặc áo tế để thực hiện các nghi lễ. Thế hệ con cháu cũng có thể tham gia đánh trống, đánh chiêng trong lúc các bậc cao niên dâng lễ.

"Bên cạnh việc chuẩn bị lễ cúng, dòng họ chúng tôi còn duy trì hoạt động khuyến học. Số tiền mà các gia đình đóng góp sẽ được trích một phần để làm quỹ khuyến học của dòng họ. Ngay trong ngày cúng lễ, dòng họ chúng tôi tổ chức tuyên dương, khen thưởng những con em đạt thành tích học tập tốt. Dù mức thưởng không nhiều, mỗi suất chỉ khoảng vài trăm nghìn đồng nhưng đó cũng là sự khích lệ để con em cố gắng học tập", ông Hiếu chia sẻ.

Ông Hiếu (thứ tư từ trái qua) trong một lần tham dự lễ hội của dòng tộc. ẢNH: NVCC

GS. TS Vũ Gia Hiền, Trung tâm Nghiên cứu và Ứng dụng Văn hóa - Du lịch cho biết, tại nhiều làng quê miền Bắc và miền Trung, những dòng họ có lịch sử lâu đời thường có trưởng họ, thường là người thuộc nhánh trưởng, đứng ra lo việc hương khói, lễ bái. Người trưởng họ thường chủ trì việc thắp hương vào các dịp lễ, ngày rằm và những ngày quan trọng của dòng họ.

Theo ông, trong mỗi dòng họ thường có hội đồng dòng họ, gồm những người có uy tín, được xem là chuẩn mực và có vai trò định hướng các hoạt động chung. Bên cạnh đó là ban quản trị, phụ trách những công việc cụ thể như lập, quản lý các khoản quỹ của dòng họ, trong đó có quỹ thờ cúng tổ tiên, quỹ khuyến học, quỹ chăm lo người cao tuổi...

"Vào những ngày giỗ tổ, các dòng họ thường tổ chức nghi lễ trang trọng với người trưởng tế, ban tế, trang phục tế lễ, cùng các nghi thức như hát chào, đánh trống... tạo nên một nghi lễ lớn và trang nghiêm. Dù cuộc sống càng trở nên hiện đại nhưng phong tục truyền thống này vẫn được các dòng họ duy trì, gìn giữ đến ngày nay", GS. TS Vũ Gia Hiền chia sẻ.

Theo Dương Lan/ Thanh niên

https://thanhnien.vn/ram-thang-7-nha-tho-dong-ho-ron-rang-don-con-chau-tro-ve-185260807085955727.htm