Đình Thổ Hà  gắn liền với vị Thành hoàng làng Thái Thượng Lão Quân còn gọi là Lão Đam, Lão Tử. Đây là một ngôi đình nổi tiếng của xứ Kinh Bắc, một công trình kiến trúc quy mô trên một khu đất rộng 3.000 m² được xây dựng vào năm 1692 thời vua Lê Hy Tông. Đình Thổ Hà tiêu biểu cho không gian tâm linh, văn hóa của người Việt với nét kiến trúc đặc trưng, đình có quy mô lớn, kết cấu kiến trúc tương đối hoàn chỉnh. Các mảng chạm khắc thể hiện phong cách thời Lê rõ nét, độc đáo. Ðề tài thể hiện trên các cấu kiện kiến trúc chủ yếu là “tứ linh, tứ quý” hoa lá cách điệu, chim thú và con người.

Con rồng ở đình Thổ Hà được chạm ở nhiều bộ phận: đầu dư, bẩy, kẻ, cốn, ván nong, câu đầu với các đề tài rồng ổ, rồng mẹ cõng rồng con, rồng và thiếu nữ. Với nghệ thuật kiến trúc mang đậm phong cách kiến trúc thế kỷ XVI, sự quy mô, bề thế của công trình cũng thể hiện trình độ xây dựng đình khá cao của những người thợ thời xưa đem lại giá trị kiến trúc độc đáo.

Cửa võng đình Thổ Hà được chạm khắc rất công phu

Tại đình Thổ Hà, ngoài những trang trí trên bộ phận kiến trúc còn có những tác phẩm điêu khắc khác, đó là bộ cửa võng ở gian giữa phía trước cung thờ. Bộ cửa võng làm vào năm Chính Hòa thứ 13 (1692) được sơn son thếp vàng, đục chạm rất công phu. Phần chính của cửa võng là 3 khám thờ.

Khám thờ tại đình cổ Thổ Hà

Khám thờ làm theo kiểu 8 lớp lồng vào nhau, mặt ngoài có khung gờ chạm cánh sen và 6 cột nhỏ chạm rồng. Xen kẽ giữa các khám là 4 bức đố chạm tứ quý. Những trang trí trên bộ cửa võng chủ yếu mang phong cách nghệ thuật thời Lê (thế kỷ XVII) nhưng cũng có một số bộ phận mang phong cách nghệ thuật thời Nguyễn như các bức hoành.

Với nghệ thuật kiến trúc mang đậm phong cách kiến trúc thế kỷ XVI, sự quy mô, bề thế của công trình cũng thể hiện trình độ xây dựng đình khá cao của những người thợ thời xưa đem lại giá trị kiến trúc độc đáo. Đồng thời những trang trí điêu khắc ở đình Thổ Hà thực sự là những tác phẩm nghệ thuật.

Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, cùng bao biến cố của thiên tai nên Đình Thổ Hà đã bị hư hỏng ở nhiều cấu kiện vì thế trong quá trình tồn tại đình đã được tu sửa nhiều lần vào các năm 1714, 1879. Đồng thời, do nằm ở vị trí vùng trũng nên mùa mưa hàng năm ngôi đình thường xuyên ở trong tình trạng ngập lụt. Năm 1977 được Nhà nước và nhân dân địa phương tiến hành một cuộc sửa chữa lớn, nâng cao nền đình tránh nước ngập.

Nếu đến Thổ Hà vào đầu xuân, du khách còn được tham gia Lễ hội của làng và đắm mình trong một không gian văn hóa dân gian truyền thống vô cùng đặc sắc. Trong lễ hội, sẽ diễn ra các hoạt động như: Lễ rước Thành hoàng làng từ đình ra chùa, hát Chầu văn, hát Quan họ trên sông Cầu, thi đấu vật, cờ tướng; đấu chọi gà... đã thu hút đông đảo nhân dân địa phương hướng về cội nguồn, đoàn kết cộng đồng làng xã, tham gia vào những sinh hoạt văn hóa văn nghệ vui tươi, lành mạnh, mang đậm bản sắc dân tộc. 

Đình Thổ Hà là công trình văn hóa tín ngưỡng cộng đồng của nhân dân địa phương, với những di sản văn hóa quý giá còn bảo lưu được như như tấm bia cổ, các đạo sắc của các triều đại trước phong tặng... không những kết tinh và tỏa sáng bề dầy lịch sử, văn hóa, cách mạng của nhân dân làng xã nơi đây, mà còn góp phần làm nên bản sắc văn hiến của quê hương.  Với những giá trị văn hóa, lịch sử của đình, làng Thổ Hà đã và đang là điểm đến hết sức hấp dẫn đối với du khách trong và ngoài nước

Năm 1962, Đình Thổ Hà đã được xếp hạng Di tích kiến trúc - nghệ thuật cấp Quốc gia.

Mai Hương