Luật sư Nguyễn Thị Phong Lan (Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội), Giám đốc Công ty Luật TNHH Intelico giải đáp về vấn đề này như sau:

Luật sư Nguyễn Thị Phong Lan

1.1. Khái niệm về “hàng giả” và “hàng nhái”

Để xác định trách nhiệm, trước hết cần hiểu rõ khái niệm về “hàng giả” và “hàng nhái”. Cụ thể:

(i) Hàng giả: Khái niệm “hàng giả” được quy định chi tiết tại Điều 3 Nghị định số 98/2020/NĐ-CP, hàng giả bao gồm các trường hợp phổ biến như:

- Hàng hóa có giá trị sử dụng, công dụng không đúng với nguồn gốc bản chất tự nhiên, tên gọi của hàng hóa;

- Hàng hóa không có giá trị sử dụng, công dụng hoặc có giá trị sử dụng, công dụng không đúng so với bản công bố, đăng ký;

- Hàng hóa có nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý giả mạo (hàng nhái);

- Tem, nhãn, bao bì của hàng hóa là giả.

(ii) Hàng nhái: Trên thực tế, “hàng nhái” được hiểu là sản phẩm không chính thống do nhà sản xuất/phân phối chính đưa ra thị trường. Tuy nhiên, pháp luật hiện hành chưa có định nghĩa chính thức về “hàng nhái” do đó khi áp dụng pháp luật, cơ quan nhà nước vẫn quy về khái niệm “hàng giả” để xử lý.

1.2. Nghĩa vụ của người bán hàng

Pháp luật quy định rõ người bán hàng có nghĩa vụ kiểm tra hàng hóa. Cụ thể, Khoản 2, Điều 16 Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa 2007 (sửa đổi 2018) quy định người bán hàng có nghĩa vụ: “Kiểm tra nguồn gốc hàng hóa, nhãn hàng hóa, dấu hợp chuẩn, dấu hợp quy, các tài liệu liên quan đến chất lượng hàng hóa.”.

Như vậy, khi nhập hàng, người bán bắt buộc phải có trách nhiệm xác minh nguồn gốc, kiểm tra nhãn mác, tem, bao bì và các chứng từ liên quan.

1.3.Trách nhiệm pháp lý

a. Về xử phạt vi phạm hành chính:

Căn cứ khoản 1 Điều 2 Luật Xử phạt vi phạm hành chính năm 2012, vi phạm hành chính là hành vi có lỗi do cá nhân, tổ chức thực hiện, vi phạm quy định của pháp luật về quản lý nhà nước mà không phải là tội phạm và theo quy định của pháp luật phải bị xử phạt vi phạm hành chính.

Việc người bán không biết (lỗi vô ý) không miễn trừ trách nhiệm hành chính, bởi người bán đã vi phạm nghĩa vụ "phải kiểm tra" (quy định tại Luật Chất lượng sản phẩm). Hành vi buôn bán hàng giả sẽ bị xử phạt theo Nghị định số 98/2020/NĐ-CP (từ Điều 9 đến Điều 14), mức phạt có thể lên đến 200.000.000 đồng đối với cá nhân.

Do đó, người bán có thể vẫn bị xử phạt hành chính ngay cả khi không biết đó là hàng giả. Việc "không biết" có thể chỉ được xem xét khi quyết định mức độ phạt, nhưng không miễn trừ trách nhiệm.

b.Về truy cứu trách nhiệm hình sự           

Trách nhiệm hình sự (Tội sản xuất, buôn bán hàng giả - Điều 192 Bộ luật Hình sự 2015, hoặc các Điều 193, 194, 195 tùy loại hàng hóa đặc thù như lương thực, thực phẩm, phụ gia thực phẩm, thuốc chữa bệnh, …) chỉ áp dụng khi hành vi gây nguy hiểm đáng kể cho xã hội (về giá trị, số lượng...).

Yếu tố bắt buộc để cấu thành các tội danh trên là lỗi cố ý trực tiếp, nghĩa là người bán nhận thức rõ đó là hàng giả sẽ gây nguy hiểm cho xã hội, thấy trước hậu quả của hành vi đó và mong muốn hậu quả xảy ra nhằm mục đích là thu lợi bất chính.

Trong trường hợp người bán sản phẩm mà không nhận biết được đây là hàng giả, cần xem xét người bán đã thực hiện nghĩa vụ kiểm tra:

-Trường hợp không có lỗi (Không bị truy cứu hình sự): Nếu người bán đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết (xác minh nguồn gốc, đối chiếu hóa đơn, chứng từ...) nhưng vẫn không thể phát hiện ra do bị nhà cung cấp lừa đảo tinh vi (dùng tài liệu giả mạo). Trong trường hợp này, người bán không có lỗi cố ý.

-Trường hợp có lỗi (Có thể bị xử lý): Nếu người bán kiểm tra sơ sài, thiếu cẩn trọng, hoặc vì ham lợi nhuận, ham giá rẻ mà bỏ qua các bước xác minh cần thiết. Khi đó, người bán phải chịu trách nhiệm pháp lý, bao gồm cả việc cơ quan có thẩm quyền xem xét trách nhiệm hình sự.

Như vậy, trong trường hợp người bán "không biết" vẫn bị xử phạt hành chính. Có bị truy cứu trách nhiệm hình sự hay không phụ thuộc vào việc chứng minh người đó "cố ý" hay không, dựa trên mức độ cẩn trọng và việc thực hiện nghĩa vụ kiểm tra hàng hóa của người đó.

Duy Phách